Polskie, żydowskie i niemieckie życie codzienne w okupowanej Łodzi

Dlaczego ta góra brudów musi stać się niemieckim miastem! To syzyfowa praca [!] chcieć zgermanizować Łódź. A mogliśmy tak dobrze wykorzystać to miasto jako wysypisko odpadów.

Pamiętniki Josepha Goebbelsa, 17 listopada 1939 r.

Łódź była jedną z pierwszych ofiar niemieckiej agresji. Od wkroczenia wojsk niemieckich w dniu 9 września 1939 r., była miastem, w którym równolegle rozwijano związane z nim zbrodnicze plany nazistów. Z jednej strony usuwano z miasta liczną ludność żydowską i polską, z drugiej zasiedlano Łódź ludnością niemieckojęzyczną z innych regionów Europy.

Powyższy cytat z pamiętników Goebbelsa jest dobrym odzwierciedleniem losów miasta po wybuchu wojny. Region łódzki znalazł się w granicach „starej Rzeszy”, w „Kraju Warty” (niem. Wartheland). Żydzi zostali zamknięci w getcie, gdzie umierali z głodu, wyczerpania i chorób zakaźnych. Polacy zostali włączeni w niewolniczy system pracy, a miejscowi Niemcy stali się z mocy decyzji nazistów herrenvolkiem, czyli ideologicznie rozumianą rasą panów. Wszystkie ślady polskości i żydowskości systematycznie niszczono. Łódź miała się stać czysto niemieckim miastem, pod względem etnicznym, językowym i narodowościowym oraz zostać przebudowana według wzorów narodowosocjalistycznych. Taką wizję miasta starano się upowszechniać na filmach propagandowych, których przykład prezentujemy poniżej.

Niniejszy moduł prezentuje wybrane elementy projektu realizowanego w Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie, dotyczącego okupacji regionu łódzkiego w trakcie drugiej wojny światowej i losów miejscowych Niemców etnicznych. Moduł zawiera fragmenty źródeł, słabo znanych zarówno w świadomości niemieckiej jak i polskiej, na temat życia codziennego Polaków, Niemców i Żydów w okupowanym „polskim Manchesterze”.

Zapraszamy studentów i nauczycieli zainteresowanych niemiecką okupacją Polski oraz wszystkich miłośników historii Łodzi do lektury!

Autorem modułu jest dr Michał Turski. Współpraca translatorska i redakcyjna: Jakub K. Sawicki, Marcin Fronia.

Opracowanie
Kilka słów o zawartości modułu. Wprowadzenie.

W załączniku prezentujemy krótkie omówienie koncepcji tego modułu, wyboru materiałów źródłowych oraz ogólne wprowadzenie do tematyki Łodzi, okupowanej przez Niemców w trakcie drugiej wojny światowej.

Tekst powstał na podstawie badań naukowych dra Michała Turskiego.

Źródło: ilustracja
Zdjęcie z kolekcji Waltera Geneweina w United States Holocaust Memorial Museum
Degradacja i okupacyjna hierarchiczność w miejscach pracy przymusowej


Zakłady pracy były miejscami ścisłej hierarchii etnicznej. Niemcy zajmowali najwyższe i najlepiej opłacane stanowiska, Polacy musieli się zadowolić prostymi pracami biurowymi i ciężką pracą fizyczną. Najcięższy los spotkał Żydów – getto łódzkie stało się największym zakładem rzemieślniczym produkującym dla Wehrmachtu i ludności cywilnej III Rzeszy. Żydowscy robotnicy mieli najgorsze warunki pośród wszystkich pracowników okupowanej Łodzi.  

Źródło: ilustracja
Zbiory Biblioteki Cyfrowej Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi
Jakość życia dzieci okupantów niemieckich oraz dzieci okupowanej ludności polskiej i żydowskiej


Dzieciństwo w okupowanej Łodzi było wytyczane przez obywatelstwo i narodowość dziecka oraz jego rodziców. Dzieci niemieckie mogły liczyć na życie niezmącone horrorami wojny, praktycznie do samego jej końca. Miały one dostęp do wysokokalorycznej żywności, ubrań i towarów codziennego użytku, edukacji i kultury oraz nie musiały pracować. Dzieci Żydów i Polaków walczyły w tym samym czasie każdego dnia o przeżycie.

Źródło: wywiad etnologiczny o dzieciństwie w Łodzi
Etnograficzne Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego
Okupacyjna codzienność oczami zwykłego mieszkańca Łodzi

Także ludność polska w tym polskie robotnice musiały zmagać się z horrorem okupacji. Niniejszy fragment wywiadu może być wglądem w nieoczywistą i nieistniejącą w powszechnej świadomości pamięć o okupacji miasta z perspektywy zwykłego polskiego mieszkańca, niezaangażowanego w ruch oporu. W wywiadzie poruszona jest także kwestia pamięci o życiu obok siebie Polaków i Niemców w trakcie wojny.

Źródło: zapiski pamiętnikarskie
"Dawid Sierakowiak. Dziennik", Wydawnictwo Żydowskiego Instytutu Historycznego, Warszawa 2016
Groza getta łódzkiego w zapiskach pamiętnikarskich młodego Dawida Sierakowiaka

Los Żydów łódzkich w trakcie okupacji Łodzi należał do najstraszniejszych. Zamknięta przez Niemców w getcie ludność żydowska umierała z głodu i chorób zakaźnych produkując towary na potrzeby wojska niemieckiego, a od 1942 r. trwały regularne wywózki do niemieckich obozów zagłady. Poniższy wybór wpisów z pamiętnika młodego Dawida Sierakowiaka pozwala czytelnikom na poznanie grozy getta w Łodzi i Zagłady Żydów.

Żródło: kronika sądowa
Fragment kroniki Sądu Krajowego i Obwodowego w Litzmannstadt z lat 1940-1941 dotyczący braku mieszkań i przesiedleń
Łódzka rzeczywistość okupacyjna oczami Niemców z Rzeszy

Kronika Sądu Obwodowego w Łodzi jest jednym z niewielu źródeł stworzonych przez okupanta niemieckiego bliżej zajmujących się tematyką życia codziennego. Sędziowie i pracownicy administracyjni w roku 1941 i 1942 opisali na łamach kroniki urzędowej sądu nie tylko kwestie wymiaru sprawiedliwości w okupowanym mieście, ale także życie sędziów na początku okupacji. Cytowany tu fragment obrazuje pierwszy etap zmian w mieście w latach 1939/1940 r. oczami Niemców z Rzeszy.

Źródło: zapiski pamiętnikarskie
Pamiętniki Eriki Carlhoff-Seidel
Życie w okupowanej Łodzi pod rządami nazistów. Pamiętniki sekretarki policji kryminalnej (Kripo)

Erika Carlhoff-Seidel została przesiedlona do Łodzi na mocy porozumień Trzeciej Rzeszy i ZSRR o wymianie ludności. Jako młoda sekretarka w Kripo pozostawiła po sobie pamiętniki dotyczące życia w Łodzi pod rządami nazistów. Zacytowany przez prof. Hansa-Juergena Boemelburga fragment dotyczy sposobu pozyskiwania lokali i mieszkań po wysiedlonych Polakach i Żydach przez przyjeżdżających do miasta Niemców.

Źródło: ilustracja
Zbiory Biblioteki Cyfrowej Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi
Segregacja narodowościowa w komunikacji miejskiej


Wagony tramwajowe jeżdżące po Łodzi i na podmiejskich trasach zostały podzielone na wagony dla Niemców i Polaków. Rozmowy w języku polskim w wagonie dla Niemców mogły skończyć się awanturą i wyrzuceniem z wagonu. Żydzi nie mogli jeździć tramwajami od samego początku okupacji. Co więcej: tramwaje przejeżdżające przez getto łódzkie miały zamalowane szyby, w getcie zbudowano kładkę dla Żydów nad torami w taki sposób, aby pasażerowie nie mogli zobaczyć horrorów getta.

Źródło i ilustracja
Zbiory Biblioteki Cyfrowej Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi
Delegalizacja życia kulturalnego ludności okupowanej.


Narodowość i obywatelstwo determinowały także dostęp do kultury na ziemiach przyłączonych bezpośrednio do Rzeszy. Wielokulturowość przedwojennej Łodzi została oficjalnie zniesiona: tylko Niemcy mieli legalną i wspieraną przez władzę kulturę. W mieście i regionie istniały tylko szkoły niemieckie, w kiosku były dostępne jedynie gazety niemieckie. Polacy i Żydzi mogli najwyżej spotykać się nielegalnie na podziemnych wydarzeniach kulturalno-oświatowych i próbować ratować przedwojenne kolekcje książek oraz dzieł sztuki.

Źródło: mapa
Zbiory Biblioteki Cyfrowej Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi
Zmiany administracyjne w mieście Łodzi w okresie okupacji niemieckiej

   


Niemcy w trakcie drugiej wojny światowej wprowadzili znaczące zmiany administracyjne w Łodzi. 1 stycznia 1940 r. zwiększono czterokrotnie obszar miasta Łodzi włączając do niego m.in. Chocianowice, Rudę Pabianicką, Radogoszcz, Nowosolną, Retkinię i Wiskitno. 8 lutego 1940 r. utworzono getto łódzkie na terenie Bałut i Starego Miasta, zlikwidowane w 1944 r. Powojenne polskie władze najpierw anulowały rozszerzenie Łodzi, by w grudniu 1945 r. przyłączyć ponownie większość terenów.

 

W załączniku do pobrania pełny plan miasta ze spisem ulic w języku niemieckim.

Źródło: materiał filmowy
Das Bundesarchiv Berlin
Wizja „zmodernizowanej” Łodzi w propagandzie nazistów. Oryginalny film propagandowy


W 1941 r. władze okupowanej Łodzi wyszły z inicjatywą nakręcenia filmu oświatowego, pokazującego zmiany w mieście od wybuchu wojny. Był to jeden z serii filmów zamówionych także przez Ministerstwo Oświecenia Narodowego i Propagandy III Rzeszy mających na celu ukazanie wysiłków narodowych socjalistów na rzecz „modernizacji” ziem Polski przyłączonych bezpośrednio do Rzeszy i przekonanie Niemców o odwiecznej germańskości regionu łódzkiego.

 

Film dostępny w wersji bez dźwięku, do obejrzenia tutaj.